تقویم کشور کهن ایران لبریز از جشنهای زیبا و جذابی است که با گذشت هزاران سال هنوز تازگی خود را از دست نداده است. جشن باستانی شب یلدا نمونهای از آیینهای شاد ایرانیان است.
پاییز اندک اندک رو به پایان است و صدای پای زمستان به گوش فصلها میرسد. پادشاه فصلها، پاییز؛ تاج از سر بر میدارد. آخرین روز پاییز و شب اول چله میعادگاه مردم فرهنگ دوست و متمدن ایران است. قدیمیها دور کرسی مینشینند و با غزلی از حافظ محفل خویش را مزین به شعر فارسی میکنند. از چند روز قبل همه با خود نجوا میکنند شب یلدا چه کنیم و به هم وعده دیدار میدهند. در این مقاله تیوان مگ به بررسی عمیق موضوع یلدا و چله می پردازیم که ببینیم شب یلدا چرا جشن میگیریم؟
تاریخچه شب یلدا
کلمه یلدا از زبان سریانی (زبان مردم خاورمیانه تا قرن ۸ میلادی) گرفته شده و معنی آن تولد، زایش و زندگی است.
ایرانیان باستان بر این باور بودند که تاریکی نماد اهریمن و دشمن است. طبق نظر مردم باستان وقتی تاریکی شب یلدا طولانی میشود، آن شب خوش یمن و خجسته نبوده و موجب نزول سختی میشود. مردم برای رهایی از تاریکی و اهریمن آتش میافروختند تا ارواح پلید و شیطانی از ترس آتش دور شوند. مردم در بزمی شاد مینشستند و به رقص، شادی و سخن گفتن میپرداختند. مردم باستان برای هر برنامهای جشنی بر پا میکردند و عطر و عود پخش میکردند. خوراکیهای فصل سرد سال را میخوردند و مجلس خود را با میوههای خشک گرمتر میکردند. بوی عطر، عود و اسپند همه جا را معطر میکرد.
طبق عقیده این مردم با پایان شب دراز یلدا، خورشید با قدرت تمام سر بر میآورد و روزها غلبه خواهند کرد. آخرین شب پاییز را شب تولد مهر یا خورشید مینامیدند و از آن تاریخ تاکنون جشن مفصلی برپا میکنند. در تقویم آیین زرتشتی به ماه دهم سال دی میگفتند که به معنی آفریننده بوده و منظور از تولد، همان تولد خورشید و روشنایی است. ابوریحان بیرونی جشن شب چله را میلاد اکبر یا تولد بزرگ نامیده است. این دانشمند بزرگ و برجسته ایرانی در کتاب خود اول دی را خور نامیده است که به معنی خورشید است. در دوران حکومت داریوش اول یعنی سال ۵۰۲ قبل از میلاد این جشن در تقویم ایران باستان به ثبت رسید. حال با مطالعه تاریخ ایران باستان حتما جواب سوال شب یلدا چه کنیم را پیدا خواهید کرد.
چرا شب یلدا را جشن میگیریم؟ چرا چله می گیریم؟
نیاکان ما مردمانی شاد و بشاش بودهاند. جشنهای مختلفی چون جشن دروی گندم، چهارشنبه سوری، عید باستانی و شب یلدا یادگار مردم ایران باستان است. ایرانیان قدیم به پیشه کشاورزی مشغول بودهاند. زمانی که دوران حکومت و سلطنت اهریمن و تاریکی به پایان میرسد، خورشید رخ مینماید و روزها طولانیتر میشوند و کشاورزی از سر گرفته میشود. فرصت کار و تلاش بیشتر شده و روزی مردم افزایش مییابد. نور بر تاریکی، خورشید بر اهریمن مسلط شده و فرصت جشن و پایکوبی فراهم میشود. با آمدن خورشید و تابش انوارش زمین فسرده گرم شده و روزگار معیشت و شادابی از راه میرسد. باز هم این سوال پیش میآید در شب یلدا چه کنیم، در پاسخ باید گفت طبق آیین نیاکانمان به جشن و رقص مشغول شویم.
تاریخچه شب یلدا: شب یلدا از کجا شروع شد؟
شب چله یا یلدا یکی از جذابترین و قدیمیترین آیینهای ایرانی است که قدمتی چند هزار ساله دارد. این شب بسیار طولانی بوده و مردم در این شب تا پاسی از شب جشن میگیرند. شبی خاطرهانگیز با حضور بزرگترها و سخنان جالب و قصههای ماندگار فارسی، شبی به زیبایی دانههای انار و زیبایی آتش سرخ، در آن شب زیبا و جالب سفرههای رنگین در خانههای بزرگترها پهن میشود. بزرگترها قصه میگویند و مجلس با آرایش میوههای سرخ رنگ شادتر میشود. شب یلدا چه کنیم، این شب از کجا شروع شد، سوالات مرسومی است که همگان از همدیگر میپرسند.
شب چله چه کنیم؟
چله شبی ماندگار، دیرین و شیرین است. در این شب به یاد ماندنی در کنار هم خاطرات نابی را رقم بزنید و برای هم طلب روزی، فراوانی و برکت کنید.
حافظ خوانی
حافظ، لسان الغیب را فراموش نکنید. تفالی بزنید، برای هم شعری بخوانید وحال محفل را خوب کنید. این شاعر پر آوازه همواره اززبان دل شما سخن میگوید. در میان اعضای خانواده کسی که صدای خوبی دارد و بدون غلط و با آهنگ خوش، شعر میخواند، از او دعوت کنید تا غزلی از حافظ قرائت کند.
گوش دادن به موسیقی اصیل
در میان خوانندگان اصیل و سنتی کشور مردان خوشصدا کم نیستند. اسناد شجریان، مرد خوش آواز ایران با هزاران آهنگ و موسیقی میتواند بهترین گزینه باشد. با صدای دل انگیز او حال دلتان را خوب کنید. آوازهای خوشی که زبانزد عام و خاص است. خوانندگان دیگر هم ساز و آوازهای بی نظیری دارند که میتوانید گوش جان بسپارید.
لباس شاد بپوشید
با نگاهی به تاریخ نیاکان خود، می بینید که مردمانی شاد، خوشحال و سرزنده بودهاند. در این شب رویایی بهترین، شادترین لباسهای خود را به تن کنید و خوش باشید. در این شب پر رزق و روزی غم را از خود دور کنید و عشق را مهمان مجلس خود کنید.
به دیدار بزرگ ترها بروید
قدیمیها میگفتند اگه پیر نداری، برو بخر، در این سنت محبوب یا به خانه پدر و مادر بزرگ بروید و یا آنها را به مجلس خود دعوت کنید. این نعمتهای الهی معدن مهربانی، صفا، حرمت و احترام هستند. تا دیر نشده بجنبید و سری به آنها بزنید.
کودکان را فراموش نکنید
در این شب پر مهر، کودکان را دور هم جمع کنید و برایشان بازیهای شاد در نظر بگیرید. پانتومیم اجرا کنید. مسابقههای شاد و مهیچ اجرا کنید و تا میتونید دل بچهها رو شاد کنید. گاهی با یک بازی ساده تمام مجلس غرق شادی میشود.
عکس یادگاری بگیرید
عمر انسان در گذر است. وقتی آلبومهای قدیمی را نگاه میکنید چه حس و حال خوبی دارید. دراین شب جذاب عکس دستجمعی، تکی و جالب بگیرید و به یادگار نگاه دارید. عکس پدر بزرگ و مادر بزرگ را هم بگیرید.
هدیه بدهید
محفل و مجلس خود را با هدیه دادن زیباتر کنید. درگذشته بزرگترها عیدی و کادو میدادند. در این شب جادویی، با دادن یک هدیه به دوست، پدر و مادر، همسر و عزیزان خود، چله را برایشان چلچراغ کنید.
نمادهای شب یلدا
وقتی نرم نرمک دختر مو مشکی یلدا رخ مینماید، سفرهای خوش نقش و نگار در منازل و محافل گرم ایرانیان گسترده میشود. انواع میوههای رنگارنگ مانند دانههای بی بدیل انار، هندوانه پرآب و ترنجهای براق و آجیل پردانه به همراه انواع ّشیرینیهای جذاب محفل چند هزار ساله را زیبا و ماندگار میکنند. هر میوهای نمادی از یک تاریخ پر عظمت است، میوههای چند رنگی که سفره مردم را بهشت کردهاند. هر آنچه که بر سر سفره میآید، موجب نشاط و شادابی مردم متمدن ایران میشود. با حفظ آثار قدیمیان است که این نمادها ماندگار شدهاند. حال با این نمادهای پررنگ. شب یلدا چه کنیم که نمادها رنگ نباشند و همچنان ماندگار باشند.
انار نماد سرخی و گرمی
میوهای بسیار خوشرنگ و جذاب که رنگ ناب ارغوانیش سفره را به یک قطعه از بهشت تبدیل میکند. این میوه نماد شادی، سرخی و سرزندگی است. یعنی با قرار دادن انار بر سر سفره شب یلدا از خدای خود طلب سرخی و شادی میکنیم. انار میوهای بهشتی است که در سلامتی انسان نقش زیادی دارد. انار میوهای مقدس در دین زرتشت و اسلام است. این میوهی ناب با دانههای یاقوتی مهمان سفره جذاب شب یلداست.
هندوانه سمبل گرمای بیپایان خورشید
هر چند هندوانه یک میوه تابستانی و دلچسب این فصل است، اما از نمادهای جذاب شب یلدا است. شکل گرد و کروی این میوه پر آب و خوشرنگ، زمینی است که زندگی، شادی و سرسبزی را به انسان ارزانی داشته است. درون قرمز هندوانه نشانهای از گرمای دلچسب خورشید است که موجب کاهش سرمای دیماه میسود. هندوانه نشان دهنده عشق، مهرورزی، آرامش، آسایش و آبادانی نیز میباشد. مردم ایران باستان با میل کردن هندوانه تلاش میکردند تا سرمای سرد دی را به گرمی و شادی شروع کنند. هندوانه مملو از آب است و خوردن آن چه در فصل تابستان و چه در طولانیترین شب سال سلامتی و شادابی را به مردم هدیه میکند. با خوردن هندوانه در شب چله با میوههای خوش طعم تابستان خداحافظی کرده و به میوههای زمستانی سلام میکنیم. باز هم این سوال پیش میآید که شب چله کنیم؟ در این شب میتوانید با بهترین میوههای تابستان خداحافظی کرده و به استقبال انار، ترنج و پرتقال بروید. حال با این همه میوهها و جذابیتهای شب یلدا سوال شب یلدا چه کنیم به راحتی پاسخ داده شد.
آجیل شب یلدا نماد برکت
مردم ایران باستان آجیل شب یلدا را نماد برکت، شادی، خوشی و فراوانی میدانستند. در گذشته این آجیل شامل میوههای خشک و خوراکیهایی مانند گردو، تخمه و کشمش، توت، آلو، مویز، کشمش سبزه میشد اما با گذدر زمان خوراکیهای شب یلدا تغییراتی رخ داده است. انواع مغز بادام، پسته، گردو، فندق و تنقلاتی مانند سنجد، گندمک، نخود برشته و برنجک به سفره جذاب پر برکت شب یلدا فراخوانده شدند تا بار دیگر سفرهای پر برکت، زیبا و خوش فرم در منزل مردم متمدن ایران گسترده شود. تمامی این خوراکی دارای طبع گرم و خشک هستند و از سردی بدن در روزهای سرد زمستان پیشگیری میکنند. شب یلدا چه کنیم که آجیل خوبی سر سفره بیاوریم؟ در پاسخ باید گفت برای تدارک آجیل شب یلدا بهتر است با مراجعه به یک منبع تاریخی و مطالعه آنها میتوانید سفره خود را آراسته کنید.
کدو حلوایی نماد گذر زمان
کدو حلوایی سوغاتی ناب فصل پاییز( پادشاه فصلها) برای دیدار فصل زمستان است. کدو حلوایی نمادی از تغییر و گذر زمان است. کدو حلوایی در بسیار از فرهنگها نماد باروری، تولد و شروع دوباره زندگی میباشد. زیرا که دانههای کدو در شرایط مناسب، میتوانند داخل آن رشد نمایند. کدو حلوایی همچنین نمادی از برداشت محصول است. این میوه خوشرنگ با رسیدن فصل برداشت، رشد خود را کامل میکند. کدو حلوایی نماد فراوانی، رفاه و شادی، تکاپو و امید است که جشن یلدا را سرشار از مهر، امید و بالندگی میکند.
سنجد نماد برکت، زایش و فراوانی
سنجد یکی از نمادهای زیبای شب یلدا محسوب میشود. این محصول خوشرنگ با پوست زیبای اخرایی خود نماد برکت، فراوانی، معیشت و زندگی پر برکت است.
خوراکیهای شب یلدا
شب یلدا چه کنیم؟ چه خوراکیهایی مهیا کنیم؟ مهمان چه کسی باشد، چگونه سفره آرایی کنیم، این بخشی از سوالاتی است که بانوان و دختران با سلیقه ایرانی از خود و بزرگتر میپرسند.
رسم غذای شب یلدا
مردم ایران مردمانی فرهنگ دوست، هنرمند و با سلیقه هستند که بهترین و خوشطعم ترین غذاها را طبخ میکنند. در چنین شب خجستهای بهتر است از عالیترین غذاهای ایرانی مانند. آجیل پلو، ماهی شکم پر، قورمه سبزی، فسنجان، کلم پلو و دمپختک تناول کنید. در کنار عزیزان خود یک شب شاد و ماندگار را رقم بزنید. بهتر است برای سفره یلدا از غذاهای ناب و اصیل ایرانی استفاده کنید تا بتوانید این آیین خجسته و چند هزار ساله را به صورت کامل به جا آورده و نسل اندر نسل فرزندان خود را با این رسم ماندگار آشنا کنید.
آش آنار
آش انار یکی از بهترین غذاهای قدیمی ایرانی است که در روزهای برفی و فصل سرد سال مانند شب یلدا پخت میشود.
این نوع از آشها از غذاهای مخصوص شب یلدا محسوب میشود که ترکیبی از طعمهای متفاوت مانند انار و سبزیجات معطر می باشد. بعد از پخت این نوع آش میتوان از سرویس پذیرایی طرح انار برای سرو آن نیز استفاده کرد. هماهنگ بودن غذا و ظروف ست جادویی خواهد شد.
کوفته انار گردویی
کوفته انار گردویی شب یلدا طعم و رنگ عالی داره! این کوفته رنگ عالی و زیبایی به سفره شب یلداتون میشده. طعم ترش و شیرینی داره که بسته به ذاُقه خودتون میتونین درستش کنین. آماده سازی و طبخ این غذا خیلی راحته انتخاب مناسبی برای این شب هست.
مرغ شکم پر
این غذای خوشمزه یک غذای مجلسی محسوب میشود که طرفداران بسیار زیادی در جشنها و پایکوبیها دارد.
خوش طعم بودن مرغ شکم پر آن را به یکی از انتخابهای اصلی برای شام شب یلدا تبدیل کرده است. برای طبخ این غذای ناب و فوقالعاده از مخلفاتی مانند سبزیجات خوش عطر و تازه، ادویههای مخصوص استفاده میشود تا محبوبیت و جذابیت آن دو چندان شود. این غذای لذیذ ارزش غذایی بسیاری داشته و به سفرهای ایرانی جلوه بی نظیری بخشیده است. با پخت مرغ شکم پر دیگر نگران سوال شب یلدا چه کنیم؟ چه غذایی بپزیم نباشید.
خورشت فسنجون
خورشت فسنجون یک غذای سنتی است که تا به امروز میان مردم محبوب است. برای پخت این غذا از گوشت اردک، مرغ و گاهی گوشت قرمز کمک گرفته میشود. این غذای مقوی که سرشاز از امگا ۳ است، میتواند بهترین شام یلدایی شما باشد. گردو این مغز دانه خوشمزه و رب انار از دیگر مواد تشکیل دهنده این غذای پر طرفدار ایرانی محسوب میشود.
انار پلو
انار پلو یک غذای اصیل ایرانی است که در بین غذاهای شب یلدا در قدیم پخت میشده است. برای طبخ این غذا از انار خوش رنگ و طعم استفاده میکنند که سمبل شب یلدا محسوب میشود. رنگ ارغوانی انار پلو را به یکی از بهترین گزینهها برای شام یلدایی تبدیل کرده است. اگر برای این شب مهمانی دارید بهتر است آن را در ظروف سرامیکی خوش رنگ و لعاب بریزید تا علاوه بر زیبایی، هنر بی نظیر ایرانی هم جلوه گر شود.
رشته پلو
رشته پلو یکی دیگر از غذاهای سنتی ایرانی است که بیشتر در اعیاد و جشنهایی نظیر شب یلدا و چهار شنبه سوری و شب عید نوروز پخته میشود. رشته پلو غذایی دارای طبع گرم است و این طبع گرم آن را برای شب یلدا که شروع فصل سردزمستان است مناسب میکند. رشته پلو را معمولاً با مرغ یا کوفته قلقلی صرف میکنند. در گذشته رشته این غذا را زنان با سلیقه ایرانی با دست میبریدند.
میوه شب یلدا
خوراکیهای شب یلدا بسیار رنگارنگ، متنوع و جذاب میباشند. میوهها بخش جدا ناپذیر سفره یلدا محسوب میشوند. انار، هندوانه، پرتقال، خرمالو، لبو در ردیف میوههایی هستند که در شب یلدا پرطرفدار هستند و افراد آنها را در کنار عزیزان خود میخورند. هر یک از میوههای شب یلدا دارای خواص کم نظیری هستند که ایرانیان با مصرف آن از خواص آنها بهره مند میشوند.
خوراکیهای شب یلدا برای عروسی که هنوز جشن عروسی نگرفتهاست، یک جشن بسیار جالب است. در این مراسم که برای تازه عروسها برگزار میشود معمولاً تزیینات بسیار جالب و دوستداشتنی در نظر گرفته شده و به تازه عروس هدیهای هم داده میشود. مردم ایران در این شب سینیهای گرد را پر از خوراکیهای شب یلدا کرده و با یک پارچه قرمز رنگ زیبا روی آن را میپوشانند و به منزل عروس میبرند.
آراستن خوراکی های شب یلدا
همواره این سوال به ذهن متبادر میشود که شب یلدا چه کنیم که سفره مزینتری داشته باشیم؟
تزیین خوراکی شب یلدا امری بسیار لذت بخش، دوست داشتنی و جذاب است. بانوان و دختران هنرمند ایرانی میتوانند به بهترین صورت آن را انجام دهند. یک رومیزی ساده و خوشرنگ با طرحهای سنتی و دست دوز گزینه بسیار جالبی است که میتوانید برای آراستن میز به کار بگیرید. انواع دسرهای جدید و قدیم در کنار هم جلوه خاصی به سفره شما میبخشند. از ظروف سنتی با طرحهای ایرانی که هنرمندان ایرانی ساختهاند کمک بگیرید و از ظروف مسی و نقره را هم در نظر داشته باشید. دیوان حافظ را هم در کنار سفره قرار داده و شب زیبای خود را با سنتهای زیبا و پسندیده ایرانی چلچراغ کنید.
سخن پایانی
ایرانیان باستان مردمانی بشاش، خرم و سرشار از انرژی بودهاند و در سال به مناسبتهای مختلف جشن میگرفته اند. یکی از این سنتهای ماندگار و دیرینه جشن شب یلدا میباشد. ایرانیان باور داشتند در روز سیام آذر یا شب اول دی، روشنایی به تاریکی غلبه کرده و نور و گرما متولد میشود. در این شب شاد مردم به خوردن بهترین غذاهای ایرانی میپردازند و میوههای رنگارنگ را به سفره خویش میآورند. غزل حافظ میخوانند و از خدا طلب روزی، فراوانی و برکت میکنند. سفرههای خود را به بهترین صورت میآرایند و به هم هدیه میدهند.
){kind=link}